Хайкүгийн ертөнц

巡り来て寒夜一人の守衛室　（酒井努　東京都）
Мэгүри китэ кан-я хитори но шүэйшицү (Сакаи Цүтомү Тоокёо хот)

Тойрч ирээд
Хүйтэн шөнө… Ганцаархнаа
Харуулын шовгорт

Өндөр барилгын харуул өвлийн хүйтэн шөнөөр цор ганцаараа барилгаа манана. Бүх давхрыг шалган эргэж тойроод ирэхэд хүнгүй хоосон өрөө нь угтана. Ганцаардал, хүйтэн шөнө. Хүнд хэцүү ажил.

散紅葉風流と言ひなにもせず　（吉田勝昭　兵庫県川西市）
Чири момижи фүүрюү то ии нани мо сэзү (Ёшида Кацүаки Хёого аймаг, Каваниши хот)

Унасан навчсыг
Дэгжин хэмээгээд
Юу ч хийхгүй…

Өвөл болж, модны навчис газрыг бүрхжээ. Улаан, шар өнгө алагласан агч модны навчис хэдий модноосоо тасарч унасан ч хахир өвлийн хүйтэнд өнгөө алдаагүй нь үзэсгэлэнтэй. Навч шүүрдэж, цэвэрлэхээс залхуурсан нэгэн ийн хэлэх аж. Юу ч гэмээр юм бэ дээ…

松茸の香を地に返し山眠る　（松下利郎　神奈川県鎌倉市）
Мацүтакэ но каори о чи ни каэши яма нэмүрү (Мацүшита Тоширо Канагава аймаг, Камакүра хот)

Мөөгний үнэрийг
Эх дэлхийдээ шингээж
Уул нойрсоно

Нээрээн тийм байна шүү, бүх мөөгийг хүн түүгээд дуусгачихдаггүй шүү дээ. Мөөгнүүд дунд хүнд олдолгүй нуугдан, газар дэлхийдээ шингэдэг мөөг маш олон байх ёстой. Газар дэлхий маань ёстой л яндаж баршүй далай шиг баян юм аа.

Монголд орчин үеийн утга зохиолыг хөгжихөд түлхэц болсон нэг зүйл бол утга зохиолын дугуйлан, цуглаанууд байлаа. Энэ тухай манай алдарт зохиолчид ч дурсаж бичсэн байдаг. Долоо хоног болгон цуглаад сүүлийн үеийн бүтээлүүдтэй танилцан, шүүмжилж, нэг нэгнээ хурцалсан ийм л орчноос сайн зохиолч найрагчид төрөх нь аргагүй билээ.

Японд ч бас хайкүгийн цуглаан байдаг бөгөөд тэнд ажилладаг монгол залуу цуглаанд очиж үзсэн тухайгаа бичсэн бичлэгийг эндээс уншина уу.

Түүний танилцуулсан хайкүнүүд ч бас сонирхолтой байлаа.

夜の蝉人生変えないラジオ
Ёрү но сэми
Жинсэй каэнай
Ражио

Шөнийн сэми
Амьдрал үл өөрчлөх
Радио

Сэми гэдэг нь нэгэн төрлийн голио бөгөөд нэлээн хэдэн жил газар доор авгалдай байгаад, зуны халуунд нас бие гүйцэн гарч ирэн хосоо хайж дуугаран, үржилд ороод тэгээд л үхдэг амьтан. Зун л үзэгддэг тул улирал заасан үгэнд тооцогддогийг дээрх бичлэгт дурьдсан байгаа. Хайкүгийн тайлбарыг ч мөн дээрх бичлэгээс уншаад сонирхолтой санагдах биз ээ.

夏痩せのくびのほね恐竜の形
Нацүясэ но
Күби но хонэ
Кёорюү но катачи

Зуны халуунд турсан
Хүзүүний яс
Үлэг гүрвэл мэт

Сайн орчуулж чадсангүй. Хайкүгийн сонгодог хэлбэр болох 5-7-5 гэсэн хэлбэрээс зөрсөн боловч маш сайхан зүйрлэл болжээ.
Зуны халуунд хүний хоол идэх дуршил буурч, турдаг. Үүнийг илэрхийлсэн Нацүясэ гэдэг нь улирал заасан үг болно. Аагим халуунд гэртээ сууж байхдаа хамт байгаа хүнийхээ турсныг гайхан ажиглаж байтал хүзүүний яс нь үлэг гүрвэлийг санагдуулсан бололтой.

Osobu-гийн блогт хайкү гэсэн бичлэг тавигджээ. Аюурзанын бүтээлүүдээс танилцуулж…

Монголын зохиолчдоос Явуухулан гуай 60-аад оны үед хайкүгийн тухай судалж, өөрөө ч хайкү бичиж байсан гэдэг. Сүүлийн үед Аюурзана нэлээн судалсан юм шиг санагддаг. Гэхдээ Аюурзана япон хэлгүй (гэж бодож байна, эндүүрсэн бол уучлаарай) учраас англи орос руу орчуулагдсан хайкүг харж, уншиж судалсан болов уу.

http://osobu.blogspot.com/2007/05/blog-post_24.html

Эхний хоёр хайкү хэт хоорондоо төстэй, нэг хэлбэрт баригдсан юм шиг санагдав. Гэхдээ

Үг хэлмэгц
Уруул жиндэнэ
Намрын салхи

гэсэн илэрхийлэл тун дажгүй.

Мацүо Башоогийн нэг хайкүгаар өнөөдрийн бичлэгээ өндөрлөе.

里ふりて柿の木もたぬ家もなし
Сато фүритэ Каки но ки мотанү Иэ наши

Нутагтаа харилаа
Какигийн модгүй
Айл алга аа

Энэ хайкүгаа Башоо Гэнрокүгийн 7 дахь он (1694)-ы намар бичсэн гэж үздэг. Удаан хугацаанд нутагтаа очоогүй байсан тэрээр төрөлх тосгондоо очихдоо айл бүрийн хашаанд Каки жимсний мод (Хаш жимс) байхыг анзаарчээ. Какигийн мод нь үр жимс өгдөг болтлоо маш олон жил болдог. Тиймээс үр жимс нь боловсорсон какигийн мод айл болгоны хашаанд байна гэдэг маань тус тосгоны олон жилийн түүхтэй, амгалан тайван болохыг илтгэнэ.

8 дахь удаагаа Японд зохиогдсон “Хаврын баяр” наадмын хүрээнд япон хэлээр Монголын тухай хайкү шүлгийн уралдаан зохион байгуулагдсан юм.

Уг уралдаанд тэргүүлсэн бүтээлүүдийг сонирхуулъя.

ホーミーにらくだの涙透き通り

　吉村順子（東京都）
“Хоомий ни ракүда но намида сүки тоори” Ж.Ёшимүра (Тоокёо хот)

Хөөмийн аялгуунд
Ингэн нулимс
Нэвчинэ

天馬笑むのこりのこった草の上

　清水国治（奈良県）
“Тэмма эмү но кори нокотта күса но үэ” К.Шимизү (Нара аймаг)

Тэнгэрийн морины
Мишээл үлдсэн
Өвсөн ширдэг

駱駝隊来てオアシスの水ぬるむ

　L.Galt (東京都)
“Ракүда тай китэ оашисү но мизү нүрүмү” Л.Галт (Тоокёо хот)

Тэмээн сүрэг ирж
Баянбүрдийн
Усанд сэрүүцнэ

白駿馬どこかで春の口笛か

　高宮千恵（千葉県）
“Широ шүнба докока дэ харү но күчибүэ ка” Ч.Такамия (Чиба аймаг)

Хурдан цагаан морь
Хаа нэгтээ
Хаврын исгэрээн

天に鷲アジアの臍で馬頭琴

　石倉秀樹（東京都）
“Тэн ни ваши ажиа но хэсо дэ батоокин” Х.Ишикүра (Тоокёо хот)

Тэнгэртээ бүргэдтэй
Азийн хүйсэн дэх
Морин хуур

Яруу тансаг шүлгүүдийг чадан ядан монголчиллоо. Эндүүрч ташаарсан, эв дүйгүй орчуулга байх аваас өршөөнө үү.

Уг уралдааныг Монголын Худалдаа Аж Үйлдвэрийн Танхимын Япон дахь салбар, The Mongol Restaurant, “PLHCES” ХХК, Япон дахь Монгол Оюутны Холбоо ивээн тэтгэж явуулжээ.

Ямамүра Ибүки
秒針溶けて八月十五日
бёо шин токэтэ хачи гацү жүү го ничи

Секундын зүү хайлах
Наймдугаар сарын
Арван таван

Наймдугаар сарын дунд үе гэдэг Японд ид халуу шатдаг үе. Үүнийг зохиогч секундын зүү хайлж буйтай зүйрлэсэн бол, секундын зүү ширтэж буй завтай байна гэдэг нь зуны амралтыг илэрхийлж байна. Түүнчлэн цаг хугацаа урсан өнгөрч, нэг л мэдэхэд дахиад 8-р сарын 15-ны өдөр болжээ гэсэн санаа агуулагдсан болов уу гэж тайлав.

Мөн 1945 оны 8-р сарын 15-ны нар төөнөсөн халуун өдөр Японы эзэн хаан Хирохито дайнд ялагдлаа хүлээж, радиогоор ард түмэндээ хандаж үг хэлсэн түүхтэй.

Кокүбүн Мичико
消ゆるまで虹見て立てる少女かな
киюүрү мадэ нижи митэ татэрү шожо кана

Агаарт уусан шингэх
Солонгыг ширтэн зогсоо
Бяцхан охин

Энэхүү хайкүг уншихад алсыг тольдон зогсч буй бяцхан охины дүр төрх сэтгэлд бууна. Хайкүг зохиогч нь (эмэгтэй хүн) охиныг хараад өөрийн бага насыг дурсан санах тэр агшинд уг хайкү тархинд нь зурсхийн орж ирсэн ажээ.

Какиүчи Каорү
潮風の止み夏つばめひるがへる
шио казэ но ями нацү цүбамэ хирүгаэрү

Зун цаг, далайн хөвөө
Сэвшээ салхи намдаж
Хараацай бүжиглэнхэн наадна

Зун цаг, далайн эргийн хот. Алтан хараацай дүүлэн нисэн эргэлдэнэ. Анзаарвал далайн сэвшээ салхи намдсан байх ажээ. Зуны өдрийн цаг агаарын байдал болон амьд байгалийн хоорондын үл анзаарагдам холбоог дүрсэлсэн хайкү.

Ямада
古新聞折られて鶴に原爆忌
Фүрү шимбүн орарэтэ цүрү ни гэнбакү ки

Хуучин сонингийн цаас
Нугаланхан хийсэн тогоруу
Цөмийн бөмбөгийн аюулыг сануулна.

Хирошима дахь “Энхтайвны цэцэрлэгт хүрээлэн”-д очсон зохиогч сэтгэгдлээ ийн хайкүгээр илэрхийлжээ.